Ptactwo lotne

Kaczor w upierzeniu godowym ma głowę, szyję i pierś kasztanowatobrązowe z lekkim fioletowym połyskiem. U nasady szyi znajduje się brunatnoczarna opaska. Grzbiet jest brunatnoczarny, poprzecznie jasno kreskowany, pokrywy nadogonowe są czarne. Boki ciała i tył brzucha są rdzawoszare, a środek brzucha i pokrywy pod-ogonowe białe. Lusterko jest białe, dziób szaroczarny z ciemniejszym końcem. Nogi są ołowiowobrunatne, tęczówka biała. Samiec w upierzeniu spoczynkowym ma głowę i szyję ciemnordzawe, a ciemnobrunatne pióra na piersi mają rdzawe obrzeżenia. Opaska na szyi jest brunatna, grzbiet ciemnobrunatny z jasnobrązowymi obrzeżeniami piór. Upierzenie spoczynkowe samca jest bardzo podobne do upierzenia godowego i do upierzenia samicy. W upierzeniu kaczki przeważają odcienie brunatnawe. Rdzawa barwa piersi przechodzi stopniowo w brunatnobiałą barwę brzucha. Opaska u podstawy szyi jest szarobrunatna. Tęczówka jest biała tylko u starych samic.
Gniazda są budowane zwykle na zbiornikach wodnych porośniętych trzciną. Znajdują się głównie w strefie przybrzeżnej, ale mogą być umieszczone również na kępach stałych i pływających lub niewielkich wysepkach. Gniazdo jest wyścielone ciemnobrunatnym puchem o jaśniejszych końcach, który nie jest przemieszany ani związany z częściami roślin stanowiącymi czaszę. Jaja mają wymiary 44—62,8×35-43 mm i ciężar 40—43 g. Skorupka jest barwy żółtawej lub szarożółtawej z rdzawym lub różowawym odcieniem. Długość ciała osobników dorosłych wynosi 40—42 cm, ciężar 0,5—0,7 kg. W Polsce jest ona nielicznym ptakiem lęgowym na niżu, także w okresie przelotów. Na wschodzie kraju jest spotykana częściej. Podgatunków tego ptaka nie wyróżniono. Biotopem podgorzałki są jeziora bogate w roślinność wodną i zarośnięte dość gęsto trzcinami. Zamieszkuje jednak również mniejsze zbiorniki wodne oraz stawy rybne. Odpowiadają jej zarówno zbiorniki na terenach otwartych, jak i zalesionych. Pokarm podgorzałki stanowią w 75% zielone części roślin wodnych oraz ich nasiona, resztę owady, mięczaki i drobne ryby. Toki i dobór par odbywają się po przylocie. Podgorzałki przylatują do nas w stadkach liczących zwykle do 20 osobników. Tokujący kaczor odchyla zdecydowanym ruchem głowę na plecy, lecz nie tak daleko jak głowienka, i w momencie najsilniejszego naciągnięcia tchawicy wydaje niski, chrapliwy dźwięk, który słychać na niewielką odległość. Kaczor pływa również z szyją wyciągniętą nad wodą i uniesionym oraz wachlarzowato rozpostartym ogonem. W czasie toków dochodzi często do bójek z samcami nie posiadającymi pary. Gniazdowanie odbywa się od połowy maja do końca czerwca. Samica składa (5) 6-12 (14) jaj i wysiaduje je 25-28 dni. Podgorzałka ma jeden lęg w roku - po jego zniszczeniu przystępuje do powtórnego gniazdowania. Samica schodzi z gniazda w odległości 20-30 m przed człowiekiem i płynąc usiłuje odciągnąć prześladowcę. Gorzałki przylatują od końca marca do początku maja, odlatują od
sierpnia do początku listopada. Pojedyncze ptaki zimują.

Kaczor w upierzeniu godowym ma głowę i szyję do nasady rdzawokasztanowate. Wole i pierś są czarne - część bocznych piór może mieć rdzawokasztanowate zakończenia. Grzbiet, pokrywy skrzydłowe i zakończenia lotek II rzędu są popielate, delikatnie, poprzecznie ciemno prążkowane. Brzuch jest jaśniejszy i mniej wyraźnie prążkowany. Kuper, pokrywy nad- i podogonowe są ciemne. Lusterko jest niewyraźne, popielate. Nasada dzioba, szczyt i brzegi są czarne. W środku znajduje się ołowiowoszara przepaska. Samiec w upierzeniu spoczynkowym jest podobny do samicy,  różni się od niej jedynie żywszymi barwami głowy i wierzchu ciała. Upierzenie to nosi od lipca-sierpnia do września-listopada. Kaczka w upierzeniu godowym ma wierzch ciała ciemno-szaro-brązowy, biało plamkowany i poprzecznie kreskowany. Głowa, szyja i pierś są rdzawobrunatne, jasno plamione. Podgardle jest białawe. Pokrywy podogonowe są brunatne. Dziób jest taki, jak u samca.
Młode ptaki są podobne do samicy, jednak barwa ich grzbietu jest bardziej jednolita, szarobrunatna, z niewielką liczbą plamkowanych piór. Gniazdo jest budowane nie dalej niż 2-3 m od wody lub na płytkiej wodzie (do głębokości 36 cm) w trzcinach, zwykle na kopczyku z łodyg i liści trzcin, zakotwiczonym w otaczającej roślinności. Gniazdo jest wyścielone bardzo miękkim, prawie czarnym puchem, którego barwa z czasem przechodzi w brązową. Puch nie jest przemieszany z materiałem roślinnym służącym do budowy gniazda. Głowienka może niekiedy budować gniazda pływające.
Jaja mają kształt jak na rysunku 33B i wymiary 51-69×39,8—49 mm. Ciężar ich wynosi 59-69 g; mają barwę szarozielonkawą, która w miarę wysiadywania przechodzi w żółtawoszarą. Podobnie w miarę wysia¬dywania skorupa staje się coraz bardziej błyszcząca. Długość osobników dorosłych wynosi 42—47 cm, ciężar samca 750— 1254, samicy 700-1026 g.
W Polsce jest ona średnio licznym, a lokalnie licznym gatunkiem lęgowym; gnieździ się w całym kraju. Na przelotach wiosennych jest liczniejsza niż na jesiennych. Biotopem głowienki są głębokie zbiorniki wodne o rozległym lustrze czystej wody i brzegach porośniętych trzcinami. Może również występować na niezbyt głębokich, rozległych rozlewiskach w dolinach rzecznych o ograniczonej powierzchni otwartego lustra. Odpowiadają jej zarówno wody słodkie, jak i słone.
Pokarmem tego ptaka są głównie rośliny - udział ich może dochodzić do 92%, zwłaszcza latem. Zimą zwiększa się udział pokarmu zwierzęcego. Ptaki, które bytują w dużych stadach na morzu, mogą odżywiać się wyłącznie mięczakami. W poszukiwaniu pokarmu głowienka nurkuje na głębokość 2—3 m; może przebywać pod wodą około 25 sekund. Odcięte części roślin wynosi na powierzchnię i tam je zjada. Toki rozpoczynają się w czasie przelotów i są kontynuowane po przylocie na miejsca lęgowe. Wokół jednej samicy zwykle zbiera się grupka kaczorów. Samica prowokuje kaczory ruchami głowy, głosem oraz delikatnymi uderzeniami dzioba; pływa również między samcami z dziobem pogrążonym w wodzie. Samiec tokuje podobnie jak gągoł -odchyla głowę aż w okolice kupra, a następnie energicznie wyrzuca ją do przodu. W momencie odchylania głowy do tyłu szyja jest rozdęta powietrzem, a kaczor wydaje lekki świst. W momencie wyrzucania głowy do przodu następuje wydech, przy czym kaczor wydaje świszczący okrzyk „wiii-off”!

Kaczor w upierzeniu godowym ma na wierzchu głowy i na potylicy czub z wydłużonych jasnorudych piór w kształcie hełmu. Pozostała część głowy i górna część szyi są kasztanowatordzawe. Reszta szyi, pierś, brzuch, kuper oraz pokrywy nad- i podogonowe są czarne, z metalicznym zielonkawym połyskiem. Grzbiet jest brunatnoszary. Boki ciała są białe z różowym nalotem. Skrzydło na zgięciu ma białą plamę, a pokrywy są szarooliwkowe. Lusterko jest białe lub szarobiałe z różowym nalotem, dziób karminowoczerwony z białym paznokciem. Samiec w upierzeniu spoczynkowym jest podobny do samicy, grzbiet ma jednak bardziej ciemny, brązowy. Poza tym ma białe lusterko i zachowuje ubarwienie pokryw skrzydłowych. Kaczor nosi upierzenie spoczynkowe od końca maja do października-grudnia. Kaczka ma wierzch głowy, tył szyi i grzbiet żółtobrązowe. Boki głowy i szyi są popielatoszare, skrzydła jak u samca, jedynie pokrywy są bardziej matowe, szare, a lusterko jest białoszare. Dziób jest szary nad paznokciem, a po brzegach czerwonobrunatny.
Gniazda są zakładane na małych stosach i zwałach trzcin, na kępach i w gęstej pokrywie roślinnej niewielkich wysepek. Jest ono zbudowane z suchych i zielonych źdźbeł, liści i ich kawałków oraz wysłane ciemnoszarym puchem, który się pojawia w gnieździe pod koniec składania jaj.
Jaja mają wymiary 53-62,3 *39—45,1 mm i ciężar około 50 g. Skorupka jest mleczna, jasnozielona, szarozielona lub żółtoszara, bez połysku. Ciężar ciała samca wynosi 1000-1200, samicy 875-1050 g. W Polsce jest ona bardzo nieliczna; lęgnie się tylko w kilku miejscach na Mazurach. W okresie przelotów jest również bardzo nieliczna na północy. Podgatunków tego ptaka nie wyróżniono. Biotopem tego gatunku są jeziora porośnięte trzciną, z odkrytą powierzchnią głębokiej wody. Pokarmem hełmiatki są głównie rośliny wodne, które wydobywa z głębokości 2-4 m; zjada również mięczaki, drobne skorupiaki, kijanki i owady. Toki mogą odbywać się na brzegach lub w wodzie. Na lęgowiska ptaki przylatują połączone w pary, jednakże często dochodzi do walk z samotnymi kaczorami. Na lądzie samiec chodzi wokół samicy z napuszonym czubkiem; na wodzie pochyla głowę do tyłu, a dziób przyciska do piersi. Puszy on przy tym czub i wydaje niski świst. Niekiedy samiec odbywa loty tokowe z napuszonym czubem. Gniazdowanie trwa od końca maja do początku lipca. Samica składa 6-12 jaj i wysiaduje je 26-28 dni. Jeden lęg w roku, w wypadku zniszczenia, może być powtarzany. Pisklęta są zagniazdownikami właściwymi.
Hełmiatki przylatują w marcu-kwietniu, odlatują od sierpnia do listo¬pada. Z wody podrywają się ciężko, odpychając się wiosłami. Lot mają szybki, szumem skrzydeł przypominają głowienkę. Przelatują I parami lub niewielkimi stadami. Na zimowiskach łączą się w duże stada.

Kaczor w upierzeniu godowym ma wierzch głowy i twarz brunatnoczarne. Reszta głowy i górna część szyi są czarnozielone z metalicznym połyskiem. Dolna część szyi, wole i górna część piersi są białe, reszta piersi i brzuch — rdzawokasztanowate. Pokrywy pod  i nadogonowe są czarne. Środkowe sterówki są brunatne, zewnętrzne białobrunatne; lotki I rzędu — brunatne z zielonkawym metalicznym połyskiem. Lusterko jest intensywnie zielone z metalicznym połyskiem, obrzeżone od przodu białym paskiem, niekiedy również cieniutkim paskiem od dołu. Pokrywy skrzydłowe są popielatomodre. Dziób ma charakterystyczny kształt. W upierzeniu spoczynkowym samiec jest podobny do samicy, tylko jego skrzydła są ubarwione tak, jak w upierzeniu godowym, a pokrywy nadogonowe są czarne.
Kaczka ma upierzenie zbliżone do upierzenia kaczki krzyżówki. Grzbiet ma ciemnobrunatny z niewyraźnymi, jaśniejszymi obrzeżami piór. Lusterko jest mniej błyszczące, czarniawe. Pokrywy skrzydłowe są wyblakłe, bardziej szarawe. Brunatne barkówki mają zielonkawy połysk. Letnia zmiana piór jest prawie pełna, natomiast jesienna - częściowa. Samce noszą upierzenie spoczynkowe od czerwca-lipca do października-grudnia. Gniazda są budowane na ziemi i niezbyt daleko od wody. Ptak ten chętnie gnieździ się w zalewiskach rzecznych, na brzegach nawet niewielkich rzeczek płynących wśród łąk oraz małych jeziorek położonych w podobnym otoczeniu. Często gniazda są zakładane również na niewielkich odkrytych wyspach, albo nawet przy czasowych, większych kałużach wody oraz na podmokłych lub suchych łąkach, w odległości 150—200 m od wody. Gniazdo jest zawsze dobrze ukryte wśród roślinności zielnej lub znajduje się pod osłoną krzewów. Płaskonos wyraźnie unika zakładania gniazd w wysokiej trawie łąkowej, która ma jednakową wysokość. Dość często natomiast zakłada je na kośnych łąkach o niskiej trawie, jak również na terenach pastwiskowych. Gniazdo ma postać dość głębokiej jamki wysłanej suchymi liśćmi traw i turzyc, czasami z domieszką szerszych liści trzciny i pałki. Wnętrze gniazda jest wyścielone szaropopielatym puchem, przemieszanym z kawałkami traw i liści. Puch zaczyna pojawiać się w gnieździe dopiero pod koniec okresu składania jaj i w początkowym okresie wysiadywania.
Jaja mają wymiary 48-58*34^40 mm i ciężar 35-43 g. Obydwa bieguny jaja są zwykle dość wyraźnie zaokrąglone. Jaja są jednobarwne, szarozielonkawe, rzadziej żółtawe; mają słabo połyskującą skorupę. Długość osobników dorosłych wynosi 48—52 cm, ciężar ciała samca 0,6-0,9, samicy 0,4-0,6 kg.
W Polsce jest on bardzo nielicznym ptakiem lęgowym występującym na całym niżu. W czasie przelotów jest również nieliczny, aczkolwiek w niektórych rejonach kraju można wtedy zaobserwować większe stada. Rozmieszczenie miejsc lęgowych jest u nas poznane bardzo słabo. Podgatunków tego ptaka nie wyróżniono.
Biotopem płaskonosa są zalewiska rzeczne, płytkie jeziora, stawy i mokradła, silnie zarośnięte, jednakże nie na całej powierzchni. Odpowiadają mu zarówno wody słodkie, jak i słone, jednakże muszą one być położone na terenach otwartych, gdyż wód z brzegami porośniętymi lasem unika. Pokarmem płaskonosa, według danych radzieckich, są głównie ślimaki i drobne skorupiaki, owady i ich larwy oraz rośliny pobierane w wierzchniej warstwie wody. Wiosną i jesienią w pokarmie zwiększa się udział nasion, z których część spełnia funkcję gastrolitów. Natomiast według danych amerykańskich, udział roślin w pokarmie przeważa i stanowi 65% diety.
Toki wstępne rozpoczynają się na zimowiskach, tak że na tereny gniazdowe ptaki przylatują już rozbite na pary. Wydają oni przy tym niskie, ciche pokwakiwania. Płaskonosy przylatują od połowy marca i w kwietniu, odlatują od sierpnia do listopada, a wyjątkowo do grudnia. W Polsce dotychczas nie stwierdzono ich zimowania.

Kaczor w upierzeniu godowym ma wierzch głowy czarny, a pióra na czole mają jasne, wąskie promyki wzdłuż stosin. Nad okiem ciągnie się wyraźna biała brew, przechodząca na potylicę. Policzki i szyja są jasnokasztanowate, upstrzone białymi promykami ciągnącymi się wzdłuż stosin. Pióra na wolu i piersi mają rysunek w kształcie ‘łusek. Wzdłuż stosiny tych piór ciągnie się jasnocynamonowa, ciemnobrązowo obwiedziona smuga. Brzuch jest biały, ku tyłowi poprzecznie, ciemno prążkowany. Lusterko jest szarozielone z metalicznym połyskiem. Z przodu i z tyłu jest ono biało obwiedzione. Barkówki są wąskie, sztyletowate, z atłasowobiałą smugą wzdłuż stosiny. Pozostała część chorągiewki ma barwę czarną ze słabym zielonym połyskiem. Boki ciała są popielate, poprzecznie czarno prążkowane. Samiec w upierzeniu spoczynkowym jest podobny do samicy. Różni się od niej wyglądem górnych pokryw skrzydłowych i lusterka, które są takie same jak w upierzeniu godowym. Kaczka przypomina upierzeniem samicę krzyżówki. Nad okiem ma ona wąską, niezbyt wyraźną brew — za okiem ciemną smugę. Lusterko jest podobne do lusterka samca, jednak ma słabszy połysk.
Młode są podobne do samicy, jedynie ich upierzenie jest nieco ciemniejsze. Zmiana piór odbywa się dwa razy w roku. Samce noszą upierzenie spoczynkowe od lipca-sierpnia do października-lutego. Gniazdo jest budowane najczęściej na ziemi, w pasie przybrzeżnym szerokości 150-200 m. Może ono być osłonięte roślinnością zielną lub znajduje się w zaroślach. Podstawa gniazda jest zbudowana z suchych traw. Jest ono wyścielone ciemnoszarym puchem o jasnych końcach, przemieszanym z trawami. Jaja mają wymiary 39,3-50×29-36 mm, a ciężar 22,8-28,8 g. Są kremowożółte lub bladożółte, bez zielonkawego odcienia występującego czasami na jajach cyraneczki. Długość ciała osobników dorosłych wynosi 36—40 cm, ciężar ich ciała 0,25–0,40 (0,60) kg. W Polsce jest ona średnio licznym ptakiem lęgowym i przelotnym, występuje na całym niżu. W okresie przelotów może być liczniejsza. Podgatunków tego ptaka nie wyróżniono. Biotopem cyranki są wszelkiego rodzaju płytkie wody oraz błota na terenach otwartych; wód śródleśnych ptak ten raczej unika. Pokarmu szuka na bogatych w roślinność wodach słodkich lub nawet zasolonych. Pokarmem cyranki są głównie zwierzęta. Ich udział, według objętości, może dochodzić do 95%. W diecie zwierzęcej przeważają drobne skorupiaki (do 60%) i ślimaki (do 40%), natomiast owadów jest niewiele. W czasie wiosennych przelotów dość znaczny udział w pokarmie mają nasiona i zielone części roślin.
Toki rozpoczynają się tuż po przylocie par dobranych na zimowiskach. Polegają one na przybieraniu póz, wydawaniu głosów oraz lotach tokowych. Samiec pływa za samicą w niewielkiej odległości, z dziobem zanurzonym w wodzie, rozłożonymi barkówkami i najeżonymi piórami na głowie. Podnosi on przy tym i opuszcza rytmicznie głowę; co jakiś czas odchyla ją silnie poza plecy, wydaje terkoczący głos „trererereb”, a następnie energicznie przenosi w poprzednie położenie. Do tokowego rytuału należy również unoszenie się na wodzie i machanie skrzydłami. Loty tokowe odbywają się zwykle niewielkimi stadkami i nisko nad wodą. Co jakiś czas ptaki podlatują w górę, a następnie jakby spływają na ogon. Lotom tokowym towarzyszy intensywne terkotanie.
Gniazdowanie odbywa się w pierwszej połowie maja. Samica składa (6) 8-11 (14) jaj i wysiaduje je 21-25 dni. Cyranka ma jeden lęg w roku; w wypadku jego zniszczenia może powtarzać lęgi przez cały maj i do połowy czerwca. Samica siedzi na gnieździe twardo i potrafi dopuścić człowieka na niewielką odległość. Notowane są przypadki zdejmowania ręką wysiadujących cyranek.
Cyranka jest drugim po krzyżówce, najliczniejszym gatunkiem wśród kaczek w naszym kraju. Przez myśliwych jest ceniona ze względu na szybki lot, co umożliwia oddanie efektownego strzału. Ptaków tych pozyskuje się znacznie mniej niż krzyżówek i w ogólnej masie towarowej ich udział jest niewielki, do czego dodatkowo przyczynia się mały ciężar pojedynczych osobników.